شکل های گوناگون اسفراین در طول تاریخ:اسفراین، اسفرایین، سبراین، اسپرآیین، اسبراین، سپهرآیین، و زابراین بوده است.

در مورد وجه تسمیه اسفراین نظرات مختلفی وجود دارد که عمده ترین آنها به شرح زیر است:

برخی معتقدند که این شهر را اسفندیار بنا نهاده است. به دلیل نسبت دادن به سازنده اش آن را اسفراین نامیده اند. این نظر براساس اساطیر است.

امّا ابوالقاسم بیهقی می گوید: اصل این اسم اسپرایین بوده مرکب از اسپر که به معنی سپر است و آیین که رسم و عادت است. گویا در قدیم اهالی آن غالباً با سپر گردش می کرده اند. بنابراین چنین نامیده شد.

آقای سید حسین رییس السادات در مورد وجه تسمیه اسفراین، با مراجعه به فرهنگ های گوناگون، دگرگونی واژه ی  سپر را که از ظاهر با سپهر همانندی دارد مورد توجه قرار داده است، کلمات سپیهر، هوسپیتر و اسپر در پهلوی و سپیتره در پارسی باستان که برای واژه سپر به کار رفته اند و واژه ی  افغانی سپرا که برای رنگ خاکستری آسمانی به کار می رود و مخصوصاً اسپر پهلوی که با واژه اسپر به معنی سپر همانندی دارد، مجموعه ای از واژه هایی را نشان می دهند که چگونگی دگرگونی سپهرآیین را به اسپر آیین نمایش می دهد.